Een wijk in beweging krijgen begint niet met beleidsnota’s, maar met het in kaart brengen van wat er al leeft. In de Maastrichtse wijk De Heeg ontdekten we hoe een interactieve kaart – feitelijk een visuele kennisbank – de brug kan helpen slaan tussen burgerinitiatieven en gemeentelijk beleid.
Het begon in najaar 2021 met een ogenschijnlijk simpele vraag van Maastricht Vitale Stad, uitvoerder van het Maastrichts Sportakkoord: hoe krijgen we meer Maastrichtenaren in beweging? Maar achter deze vraag schuilt een complexe werkelijkheid. In De Heeg – geen prioriteitswijk, maar wel een wijk met uitdagingen op het gebied van leefbaarheid, sociale cohesie en jongerenoverlast – besloten we niet te beginnen met nieuwe plannen, maar met het zichtbaar maken van wat er al is.
De Kracht van Visualiseren
Met behulp van onze Vinden-Verleiden-Verbinden aanpak om organisaties en gemeenschappen structureel en doelgericht te laten werken aan gezamenlijke impact, ondersteund door de CommunitySensor-methodiek voor het gezamenlijk visualiseren van en reflecteren op samenwerkingsecosystemen, hebben we samen met een diverse groep belanghebbenden het netwerk van De Heeg systematisch in kaart gebracht. Deze kaart gaat veel verder dan de traditionele “sociale kaart”: het is een levende kennisbank die niet alleen laat zien wie wat doet, maar ook de onderliggende verbindingen visualiseert en – cruciaal – de gaten en nieuwe kansen in het netwerk blootlegt. We hebben deze kaart vervolgens met de betrokken partijen besproken om tot een gezamenlijk handelingsperspectief te komen.
Wat we aantroffen was typerend voor veel Nederlandse wijken: aan de ene kant prachtige burgerinitiatieven zoals de Kinderspeeldag en Lief & Leed-straten, georganiseerd door bevlogen bewoners. Aan de andere kant gemeentelijke programma’s en beleidskaders die deze initiatieven zouden kunnen versterken. Maar deze twee werelden – de informele leefwereld en de formele beleidswereld – spraken letterlijk verschillende talen.
Een Kanteling van Perspectief
Het meest betekenisvolle moment kwam tijdens onze afsluitende reflectiebijeenkomst. In plaats van te beginnen met beleidsmakers die hun programma’s toelichtten, gaven we het woord eerst aan de wijkbewoners. Zij presenteerden hun deel van de kaart, vertelden over hun initiatieven, hun dromen voor de wijk.
Deze ogenschijnlijk kleine omkering had een groot effect. Beleidsmakers zagen ineens hun programma’s door de ogen van bewoners. De abstracte beleidstaal transformeerde naar concrete mogelijkheden: hoe kan de aanpak Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) – of bijvoorbeeld nu het Gezond Actief Leef Akkoord (GALA) – de Kinderspeeldag versterken? Hoe kunnen de Lief & Leed-straten verbonden worden met programma’s voor sociale cohesie?
Drie Kansrijke Actierichtingen met Draagvlak
Door samen met vertegenwoordigers van belanghebbenden uit zowel de wijk zelf als van betrokken instanties naar de kaart te kijken en te reflecteren op verbindingen – of het ontbreken daarvan – werden uit de vele voorstellen drie concrete, kansrijke actierichtingen gekozen met een duidelijk handelingsperspectief en breed draagvlak:
- Beweegtuinen: groene ontmoetingsplekken waar jong en oud laagdrempelig kunnen bewegen
- Fietsactiviteiten: van fietslessen tot gezamenlijke routes door de wijk
- Van hang- naar beweegplekken: urban sports voor jongeren die zich vervelen
Deze ideeën waren verrassend origineel. Door ons proces van eerst problemen en kansen in kaart te brengen en daarna belanghebbenden daar gezamenlijk naar te laten kijken, ontstonden verbindende ideeën met meerwaarde – win-win situaties die anders door alle silo’s niet gezien worden. Het bikepark Velorium kan verbonden worden met het buurtcentrum. De educatieve natuur- en milieuorganisatie CNME kan helpen bij de groene inrichting. Welzijnsonderneming Trajekt kan de programmering verzorgen. De kaart maakt zichtbaar wie wat kan bijdragen.
Deze drie kansrijke actierichtingen zijn slechts enkele van vele mogelijke startpunten. Een ander sprekend voorbeeld was het stimuleren van ontmoeting tussen buurtbewoners om eenzaamheid tegen te gaan vanuit de wijkhuiskamer in het winkelcentrum Roserije. Ook voor het vergroenen van versteende pleinen en straten door onder andere de aanleg van geveltuintjes was veel animo.
Het punt is niet zozeer met welke actierichtingen precies begonnen wordt, maar dát er begonnen wordt met het bouwen van nieuwe samenwerkingen. Omdat de actierichtingen allerlei raakvlakken met elkaar hebben door gedeelde thema’s, doelgroepen, samenwerkingspartners, locaties enzovoorts, en door de samenwerkingsfocus om de zoveel tijd te herijken, kan er een steeds sterker weefsel van verbindingen en onderling vertrouwen ontstaan en kan er actief gestuurd worden op “verenigkracht”.
Een Levende Samenwerkingstaal
Hoe onze aanpak verschilt van traditionele beleidsprocessen die vaak beginnen vanuit doelstellingen, programma’s en projecten? We beginnen niet met oplossingen, maar met het zichtbaar maken van de bestaande samenwerkingskracht. We vertalen niet van beleid naar praktijk, maar creëren een gedeelde taal met aansprekende voorbeelden waarin beide werelden elkaar kunnen vinden om samen tot oplossingen met meerwaarde en draagvlak te komen. Vervolgens is het aan de instanties om te kijken welke beleidsmiddelen dergelijke levende initiatieven kunnen borgen, koppelen en versterken.
De interactieve kaart die we voor De Heeg ontwikkelden – eigenlijk een visuele kennisbank die bestaande en kansrijke nieuwe relaties en patronen zichtbaar maakt – was een eerste verkenning, waarbij met een aantal van vele mogelijke betrokken partijen is gesproken. De samenwerkingstaal is ontwikkeld, relevante voorbeelden zijn gevonden, de eerste verbindingen zijn gelegd. De kaart is echter geen statisch eindproduct, maar een levend instrument dat mee kan groeien met de wijk. De nadruk ligt op het vinden van wat mensen willen, kunnen, durven en ook doen, steeds meer op eigen kracht, waar nodig ondersteund door professionals. De aanpak kan richting-met-draagvlak geven aan een doorlopend agendavormings- en leerproces voor alle betrokkenen tijdens de uitvoering.
Van De Heeg naar Heel Maastricht
De werkelijke kracht van deze aanpak ligt in de schaalbaarheid: de ontwikkelde samenwerkingstaal, de voorbeelden en geleerde lessen uit De Heeg zouden direct ter inspiratie gebruikt kunnen worden bij het ophalen van kansrijke actierichtingen in andere Maastrichtse wijken. Sterker nog: door wijken met elkaar te verbinden kan een stedelijk netwerk ontstaan van initiatieven die van elkaar kunnen leren.
Voor gemeenten die worstelen met participatie, leefbaarheid en het activeren van wijken, biedt deze aanpak een bewezen alternatief. Geen top-down implementatie van beleid, maar een systematische manier om de kracht die al in wijken aanwezig is zichtbaar te maken, te verbinden en te versterken.
De aanpak voorziet ook in het plaatsen van de kansrijke actierichtingen in de context van de Sustainable Development Goals (SDGs). De SDGs kunnen referentiepunten vormen voor integraal beleid, zoals SDG 1 – Geen armoede, SDG 3 – Goede gezondheid en welzijn en SDG 10 – Ongelijkheid verminderen. Onze aanpak helpt om overzicht en richting te geven in complexe samenwerkingen waar de systeemwereld raakt aan de leefwereld en stimuleert actieve betrokkenheid en eigenaarschap – essentiële voorwaarden voor het realiseren van de SDG’s op lokaal niveau.
De uitgangspunten van de methode sluiten tevens naadloos aan op de Inner Development Goals (IDG’s): de innerlijke vaardigheden die nodig zijn om duurzame verandering mogelijk te maken, zoals open mindset, empathie, samenwerking, vertrouwen en reflectie. Nadat we kansrijke actierichtingen hebben bepaald in de context van de SDGs, verschuift de aandacht naar de IDGs. Met deze nieuwe focus worden zwakke punten in de samenwerking zichtbaar. Vervolgens kunnen we gericht werken aan het ontwikkelen van de benodigde vaardigheden en capaciteiten, zowel binnen als tussen de betrokken informele- en beleidswerelden.
De Beweging in Gang Zetten
De titel van dit verhaal – van hangplek naar beweegplek – symboliseert meer dan alleen de transformatie van jongerenplekken in De Heeg. Het staat voor een fundamentele beweging: van gescheiden werelden naar verbonden netwerken, van abstracte plannen naar concrete acties met draagvlak, van praten over participatie naar daadwerkelijk samenwerken.
Voor beleidsmakers die echt het verschil willen maken in hun wijken, begint de reis niet met nieuwe plannen, maar met het in kaart brengen van wat er al leeft. Want pas als je ziet hoe het samenwerkingsecosysteem eruitziet, kun je gericht werken aan het versterken van de verbindingen die ertoe doen.
Wilt u ontdekken hoe deze aanpak uw gemeente in beweging kan brengen? Neem contact op met Johan Vermeulen van Bureau Credo (https://www.bureaucredo.nl) of Aldo de Moor van CommunitySense (https://www.communitysense.nl/contact/) voor een verkennend gesprek over de mogelijkheden. Voor ervaringen van de opdrachtgever over het inzetten van de aanpak in de Maastrichtse praktijk kunt u contact opnemen met Yvon Prince van Maastricht Vitale Stad (https://www.maastrichtvitalestad.nl/over-ons).